МАРГИНАЛЕН ЦЕНТРИСТ ИЛИ ДИСКРЕТНО ПРИСУТЕН АУТСАЈДЕР - трактат за должноста и за вистината (...читаjќи го Тодоров) - | Зборник од научниот собир посветен на проф. д-р Атанас Вангелов, 2009

„По различни патишта и на различни начини дојдов до својата вистина: не се искачив само по една лествица...

И секогаш неволно прашував за патиштата - тоа беше против мојот вкус... од кој веќе не се срамам и кој веќе не го кријам.

'Ова е мојот пат - а каде е вашиот?, така им одговарав на оние што ме прашуваа ʼза патот'. Бидејќи определен пат - не постои!"

Така зборуваше Заратустра

Со оглед на фактот дека најголемиот дел од својата визија за современо теориско промислување на литературата, универзитетскиот професор Атанас Вангелов jа има насочено кон еден од големите магови на европската структуралистичка мисла, кон бугарскиот литературен теоретичар, Цветан Тодоров, помислив дека ќе биде интересно ако во оваа пригода актуализирам еден помалку упадлив линк, оно коj ја проследува професионалната окупираност на преведувачот Вангелов со хуманистот Тодоров. Се работи ли за совпаѓане на две мисловни сфери, или е тоа само обид за идентификација меѓу два сосема различни темперамента, дилемата од која тргна мојата инспирација без да jа цензурира внатрешната мотивација, која знае дека без слобода во критикувањето нема пофалба за ласкањето. Имено, иако не секогаш беше лесно да се соработува со Вангелов, неговата упатеност во литературата, строгата посветеност кон апликативната теорија, критиката и преводот, ме обврзуваат да говорам за должноста и за вистината. Но претходно би сакала да потсетам на еден теориски поим елабориран во книгата Херменевтика на субективност, йой (L'herméneutique du sujet, Seuil/Gallimard, 2001). Се работи, всушност за циклус од дванаесет академски предавања на францускиот философ, Мишел Фуко (Michel Foucault), одржани на Колеж де Франс (College de France), во 1981-1982 година. На едно од тие предавања Фуко говори за поимот паресија (parrhêsia) - преведуван најчесто како libertas или слободен говор - поим што подразбира и етос (морална вредност, став) и техне „Bo parrhêsia - вели Фуко - постои некој кој зборува и му зборува на (техничка процедура), а за противници ги има ласкањето и реториката. друг, но така што другиот, спротивно на ситуацијата на ласкањето, може да изгради автономен, независен, полн и задоволен однос со себеси“ (Фуко; 2003: 472-473). Ставот на Фуко открива дека „Bo parrhesia има место само за вистината. Ако нема вистина, нема слободен говор“ (2003:477 - курзивот е мој).

Зошто го споменувам ова? Како форма со која се пренесува дискурсот на вистината, паресија/parrhêsia e неделива од улогата на јавните интелектуалци и нивното влиајние во општеството. За тоа говори и Цветан Тодоров, но на малку поинаков начин. Имено, навраќајќи и се на книгата Должности и наслади (Devoirs et délices, Seuil, 2002) - чиja македонска промоција како резултат на преведувачката актива на проф. д-р Атанас Вангелов се случи неполни три години по француската - забележав дека мислата ми запира на оние искази во кои Тодоров дава „балансирани" одговори на слатките провокации од новинарката Катрин Портвен (Catherine Portevin), артикулирани во прашањето за ангажираноста на интелектуалците околу jавните настани со посебен интерес за општеството. Но, балансот на Тодоров еманира и суптилна доза одлучност, која поттикнува кон размислата за улогата на интелектуалците и нивниот однос кон вистината. Иако за оваа проблематика имав консултирано редица написи и интелектуални биографии - што ми помогна да сфатам дека прашањево е тесно сврзано и со политиката, која не обликува како социјални, мисловни и ангажирани суштества (зоон политикон) - помислив дека е добро да ги проверам сега своите ставови. Но, пред да ги артикулирам сознанијата до кои дојдов, допуштете ми, ве молам, да го цитирам Цветан Тодоров. Еве што вели то: „Секогаш им се постава на интелектуалците прашањето: дали сте ангажиран? Треба ли да се биде ангажиран! Тоа нема значење (...). Сосема друго прашање е одговорноста (...) Еден неодговорен интелектуалец, е тој што прави друго по однос на тоа што го вели, кој го користи својот углед за да привлече други околу себе во насоката која му одговара... Со оглед на тоа што неговиот занает е да размислува, неговите обврски се потешки од оние на другите" Тодоров; 2004: 202 - курзивот е мој).

Компарирајќи jа интелектуалната одговорност со интелектуалниот грев, Тодоров наведува една латинска поговорка употребена од страна на Хана Арент (Hannah Arendt) по однос на политичката кариера на Бертол Брехт (Berthold Brecht) - имено, тоа што му е дозволено на волот (на човек од народот), не му е дозволено на Јупитер - и поентира: „Колку повеќе имате власт (политичка, интелектуална, симболичка), толку поголеми се вашите одговорности“ (2004: 203). Потоа следи еден сублимиран ракурс за политичката абдикација на Албер Ками (Albert Camus) по однос на алжирскиот конфликт vis a vis случаот Рајмон Арон (Raymond Aron), кој се залагал за независност на Алжир засилувајќи ја, как мене, дилемата - што, всушност, значи да се биде ангажиран (во политиката, државата, во институциите), а што значи да се остане само „ангажиран посматрач/гледач“. Иако се согласувам со Балзак (Balzac) дека ниту еден живот не е поубав од оној на маргините, се прашувам, сепак, дали одлуката за перцепција одзема по нешто од желбата за концепција? Можеби само ja регулира, релативизира или... реорганизира нејзината моќ?

„Во извесен момент - му помага Тодоров - интелектуалецот мора да се одрече од логички аргументи и од рационална анализа и да реагира со своето битие: ʼТојо молчи или го слуша сворош демон' (Тодоров; 2004:206), што ќе рече, ја става совеста на испит. Но, иако го разбира тоа чувство кај Арон, Тодоров покажува повеќе симпатии кон гестот на Ками, кој ставајќи го под ваган својот „демон“, молкнува по однос на алжирската криза за да биде „душа просветена од разум“, па дефинирајќи го тоа како субективна одговорност, признава дека, иако не пишува фикции како Ками, туку се интересира за политичката историја на идеите како Арон, тој е сепак поблизок до абдикациата, одошто до ангажираноста: „Не учествувам секојдневно во политичкиот живот - вели за себе - не предлагам конкретни решенија, се задоволувам оддалеку да ги коментирам настаните, без да се изложам на опасност. Следам значи, една насока која ги комбинира несоодветностите на едниот и на другиот... Да кажеме дека се обидувам да не заборавам кој сум кога пишувам... Ви оставам вам да jа изберете етикетата“ (Тодоров; 2004: 207). И подолу „Уочив кај себе дека мојот повластен начин на општење минува прек пишувањето повеќе, одошто преку усното предавање, или преку jaвна расправа. Јас не го бранам тој избор, тоа е прашање на темперамент....) Но не треба да се претерува: не сум ексцентрик, ниту затворен човек токму  - маргинален центрис“ (2004:298-299).

И ете го сега моментот кој треба да го појасни насловот на мојов прилог дополнет со синтагмата дискретно присутен ayтcajдер, која ми се чини соодветна за Тодоров, имајќи jа предвид неговата неутрална позиција како натурализиран Французин, но и искуството на една поинаква група интелектуалци. Но иако го привлече, синтагмата мартинален центрис не беше таа која го задржа моето љубопитство, туку една реченица со чувство за самосвест која во својата „привидна“ неутралност содржи и голема доза емотивност, а паѓа в очи уште при првото исчитување на текстот - „cе обидувам да не заборавам кој сум кога пишувам“. Небаре скроена по мерка, како излез од дилемата што притиска, од прстот што покажува и ве прозива, таа порачува дека секој од нас би можел да се затскрие зад неа и да здивне - вовлечен во сопствениот кожурец избегнувајќи го позиционирањето, соочувањето, артикулирањето на она што е вистина, етика, правда. Но дали? Постои ли кожинка во која сите ние би можеле да влеземе чувствувајќи се еднакво удобно? Дали нашето знаење и нашата моќ, чувството за правда, вистина, одговорност, морал, се подеднакво дозирани во секого од нас?

Во предговорот на клучната Nous et les autres (една од ретките книги на овој интелектуалец која, за жал, остана непреведена на македонски Казик), Цветан Тодоров признава дека во времето на комунистичкиот режим во Бугарија, живеел како „човек со две личности“, што ќе рече - бил дволичен: „првата од двете беше jавна и покорна - вели тој - а другата приватна која постапува по свое видување... Мојата приватна личност не беше, како што си замислував, само дело на мојата волја" (Todorov; 1994:7 - курзивот е мој). Но дури по доаѓането во Франција тој сфаќа дека приврзаноста кон демократските идеали не секогаш е заснована врз разумот: повеќето од неговите нови колеги не реагирале етички по однос на тогашните историски случуваеа: „Не влегувајќи во подробности ќе речам дека живееја како малограѓани (...) бев непријатно изненаден со тој целосен несклад меѓу нивниот начин на живот и тоа што го говореа, со конфликтот... меѓу две независни, па дури и спротивни тежнеења... На тој заклучок ме наведе моето претходно искуство и одвратноста што jа чувствувам кон зборовите кои немаат ништо заедничко со делата„ (1994: 9 - курзивот е мој).

Од лично искуство знам дека не може да се одглуми голем интелектуалец додека животот ви минува во тело на црв голтајќи за одговорноста за етичките прашања пред кои ве исправа повикот академски граѓанин. Мислам на вистината и на потрагата по неа, дури и по цена да останете изолиран, маргинализиран, малтретиран. Но, зарем тоа не беше прашањето што ја отвора дилемата за личен избор? Секако, но само во прилог на една субверзивна и гломазна машинерија во кога би jа играле улогата на мало, изабено шрафче... Џуџиња - го парафразирам сега Тодоров - можеме да се качиме на рамената од џинови: таква е нашата привилегија на „наблудувачи“ и... „премолчувачи“. Но, претставата за интелектуалците бара една поинаква перспектива - онаа која е инспирирана од Кантовата сентенција sapere aude што ќе рече се поседува храброст за користење на соствениот ум и разум, самостојно, без управување од друг, без страв од јавно артикулирање на сопствената размисла по повод некоја масовна хистерија или глупост (без оглед дали е таа од локален, академски, или од глобален, политички карактер). Таквите личности имаат критичка дистанција не само кон општествените институции, културното наследство и демократското право во општеството туку и кон личниот идентитет преиспитувајќи jа посторано елитноста на соствената позиција. Слободни се: можат да избираат, да се самоодредуваат, да одлучуваат, да бидат господари на самите себеси (autos, ipse), оти не постои слободна волја без ipseitet, без автономија на сепството, без суверенитет - без она што започнува и што завршува со себеси...

Големиот француски хуманист, Жан Жак Русо (Jean Jacques Roussesu), рекол дека повеќе ја сака опасната слобода одошто мирното ропство, а во текстот „Да им се каже вистината на моќните“, Едвард Саид (Edward Said) го вели следново: „Не мислам дека моето стручно образование од областа на литературата ме обврзува само на тоа, па не престанувам да се занимавам со прашања од jавната политика само затоа што имам потврда дека единствено смеам да предавам современа литература.

Зборувам и пишувам за поопшти прашања оти, како целосен аматер, ме интересираат работи кои се многу пошироки од мојата тесна професионална кариера. Секако дека за тие прашања, за кои во предавалната никогаш не зборувам, вложувам своевиден напор да стекнам нова и поразновидна публика" (Europski glasnik XI/2006: 229). За какви ,аматерски упади во јавната свера зборува Едвард Саид и на што го обрзуваат тие кога вели: „Им го поставувам на интелектуалците основното прашање: Како се зборува вистината? Која вистина? За кого и каде?“. Лебдечки и слободни - независни - вистинските интелектуалци ce movers and shakers (Ралф Дарендорф/Rall Dahrendort), личности кои видно и впечатливо ги движат и ги менуваат околностите, подарувајќи му на своето време јазик кој го разбираат и обичните луќе. Како носители на либерален дух, тие се способни да го „дефинираат менталитетот на цела една генерација“ (Ноел Анан/Noel Annan), а во своите разновидни интелектуални изведби да го задржат чувството за спротиставување и чувството за ангажирање. Како? Така што ќе го „разбистрат контекстот, ќе го оспорат наметнатиот молк и нормализираниот спокој од некоја невитдлива сила, секаде каде што е возможно тоа“ (Europski glasnik XI/2006:242).

Во книгата Одродениот човек (L'Homme depayse, Seuil 1996, превод на А. Вангелов, 2001), Тодоров се осврнува на типологизацијата на интелектуалите што ja дава американскиот философ и социолог, Кристофер Леш (Christopher Lesch). Издвојува три улоги: „интелектуалецот како глас на совеста, како глас на разумот и како глас на имагинациjата..." (Тодоров; 2001: 123), што соодветствува на три лучни категории: доброто, вистината, убавото, а следствено и на три стилски формации: рационализам, просветителство и романтизам. Оваа поделба Тодоров ја сврзува со Веберовата (Weber) дистинкција за тројната формула на легитимитетот: традиционална, рационална, харизматска, но самиот а претпочита поделбата на Монтењ (Michel de Montaigne) „која разликува три вида однесувања кон вистината и кон вредностите: однесувањето на нихилистите (...) кои се откажале од потрагата повредности; однесувањето на догматичарите кои веќе ги нашле; и однесувањето на нескротливите исшражувачи кои го следат своето истражување, иако знаат дека тоа никогаш не може да се доврши... Интелектуалецот од третиот тип ниту догматичар, ниту нихилист, има работа и со вистината и со вредностите... тој ги живее тие два односа во хармонија... Последниов интелектуалец, спротивно на другите, не е анахронизам“, вели Тодоров (2001: 125; курзивот е мој).

Кога би сакала сега да го толкувам овој цитат преку теоријата за вистината на Мишел Фуко (Michel Foucault), би рекла дека кога избирате да пишувате или јавно да говорите за некока тема, не целите кон тоа да покажете дека сте паметен/паметна или дека сте во право, ами се обидувате да ка измените моралната клима во која либерално-демократските права и слободи не би биле привилегија само за избраните, туку норма и обврска за сите. Но, да им ја кажете вистината на моќните не подразбира дека сте вие „наивен идеалист“ - говорењето вистина е „внимателно вагање/мерене на алтернативите, избирање на вистинските и нивно интелигентно излагање онаму каде што тие можат да придонесат за доброто и за промените“ (Europski glasnik XI/2006: 235), што ќе рече, говорењето вистина значи свест за политичка и морална коректност. Но, еве го повторно Едвард Саид: „Мислам дека ништо не заслужува толкава осуда како оние духовни навики на интелектуалците што ги носи избегнувањето - она карактеристично откажување од тешкото и принципиелно стојалиште за кое знаете дека е исправно, но сепак одлучувате дека не треба да го заземете. Не сакате да оставите впечаток дека сте премногу политизиран; се плашите да не помислат дека сте контроверзен, ви треба потврда од некој шеф или авторитет; сакате да jа сочувате репутацијата на урамнотежен, објективен и умерен; се надевате... на некој одбор или престижно министерство... на почесен докторат, на некаква голема награда, можеби амбасадорско место. Тие навики par excellence ги расипуваат интелектуалците. Ако нешто може да го промени, осуети и конечно да го убие страсниот интелектуален живот, тогаш тоа се тие размислувања...“ (Europski glasnik XI/2006: 235).

Му се вракам сега на Тодоров за да ве потсетам што беше за него „политички коректно“. Политички коректно е неразделно од животот на модерните демократии и е различно од конформизмот, од она што самиот Тодоров го опиша некаде како говорење или однесување прилагодено на публиката од балконот. Или, поконкретно, ако конформизмот имитира некој доминантен модел, оној на силните, победниците, тогаш „политички коректното ги валоризира бившите победени, групите што биле жртви на дискриминација во минатото (...) Сите тие акции се политички по форма, но нивната содржина е морализаторска - вели Тодоров - Ете зошто претпочитам јас да зборувам за морално коректното“ (2004:258)

Кога го започнував овој прилог посветен на професор Атанас Вангелов, ја немав насоката на она што се нарекува политичка коректност. Но, кога ја наслушнувам сега својата совест, сфаќам дека треба да бидам „морално коректна“, за да не се случи да кажам нешто кога ќе нема кој да го чуе. Имено, книгите на Цветан Тодоров од кои може многу да се научи, во нашата академска и културна средина пристигнаа навреме и тод благодарение на преводите на Атанас Вангелов, а тоа - ќе се согласите-не е мала работа. Преведувањето клучни автори и дела, на јазикот на една национална задница помага во формирањето и збогатувањето на духот на нацијата, проширувајќи го и продлабочувајќи го нејзиниот кулурен хоризонт. Така спознавајќи ги другите, се спознаваме себеси. Затоа и велиме дека како чин на пренесување, преведуването е, на некој начин, » меѓусуштествување, едно interessere, или како што тврди Армандо Ниши (Armando Gnisci), да се биде во превод, имено значи да се биде во движење и во другост. Вангелов поседува елементарна храброст да ка препознае во себе таа другост, но и докажан интелектуален капацитет во решеност да и приопшти на македонската интелектуална јавност мислата на Цветан Тодоров. Преводите пристигнаа во периодот кога Македонија го започнуваше својот мачен од кон членството во Европската Унија. Одот се уште трае. Затоа є добро да им се навратиме на овие книги (ако веќе не сме го сториле тоа), оти имам чувство дека запаѓаме во летартија пред немоќта да се артикулираме себеси, во време кога можеме и кога мораме да ги провериме сите хуманистички тези врз нашите најболни примери од реалниот интелектуален и политички живот, па од една самосвесна позиција да заземеме став меѓу еднаквите човечки суштества во светот на вистинските вредности, или ако повеќе сакате - во вистинскиот свет на вредности.

И уште нешто, за крај - колку да не западнам во морализирање, оти тоа најмалку го сакам - на втората страница од македонскиот превод на оваа ретка книга за должноста и за насладата (велам ретка оти има само 600 примероци скромен тираж на македонски казик, а ете, имав среќа да за поседувам и јас во својата домашна библиотека), испишана е посвета со датум 5.4.2005 година и ракопис препознатлив од времето на мојот студентски индекс. Ракописот кажува: „На Ангелина: откако ќе ја прочита (и) ова книга, сигурно ќе стане...“ Книгата ја голтнав уште првата недела кога jа добив - беше тоа мојот субјективен влог кон одговорноста, но и интелектуален долг кон академската актива на професор Вангелов. Дали станав тоа што го предвидуваше посветата сигурно не е назважното прашање сега, но дека нараснав во храброста која никогаш не и била туѓа на мојат суета, повеќе од сигурна сум. Тоа чувство денес ме исполнува со наслада.

Литература:
        Europski glasnik (XI/2006), Zagreb:
- Dahrendorf, Ralf: „Intelektualci u doba iskušenja“
- Etzioni, Amitai: „Jesu li javni intelektualci ugrožena vrsta“
- Said, Edward W: „Govoriti istinu moćnima“
- Said, Edward W: „Javna uloga pisaca i intelektualaca“
     Тодоров, Цветан (2004): Должности и наследи: еден живот на минувач: разговори со Катрин Портвен (превод од француски и поговор Атанас Вангелов), Фондација за македонски јазик „Небрегово“, Скопје
   Tодоров, Цветан (2001): „Политиката на интелектуалците“ во: Одродениот човек (превод од француски и поговор Атанас Вангелов), Тера Магика, Скопје
      Todorov, Cvetan (1994): Mi i drugi: francuska misao o ljudskoj raznolikosti, Beograd
      Фуко, Мишел (2003): Херменеутика субјекта: предавања на Колеж де Франсу, година 1981-1982, Светови, Нови Сад
   Ниче, Фридрих (1978): Така зборуваше Заратустра: книга за сите и за никого, Македонска книга/Култура, Скопје